II wojna światowa

II wojna światowa w Mosinie i okolicach

W dniu 1 września 1939 r., niemieckie samoloty zbombardowały linię kolejową Poznań – Leszno. Pierwszy patrol niemieckiego wojska wjechał do Mosiny w dniu 9 września, w godzinach popołudniowych. W nocy z 9 na 10 września, na miejski rynek wkroczyły oddziały wojska, które obstawiły ulice i skrzyżowania karabinami maszynowymi oraz działami. W mieście została wprowadzona godzina policyjna od 18.00 do 6.00, zarządzenie porządkowe i nakaz oddawania broni.
Pierwszym niemieckim burmistrzem został właściciel miejscowej mleczarni Henryk Schöenfeld, którego po 3 dniach zwolniono z tego stanowiska, prawdopodobnie z powodu zbytniej tolerancji dla Polaków. Zastąpił go miejscowy kupiec Karl Mayer, który urząd ten sprawował do końca grudnia 1939 r., biorąc udział w mających nastąpić aresztowaniach zakładników, przygotowaniu mogiły dla rozstrzelanych w dniu 20 października 1939 r. 15 mieszkańców miasta i okolic, a także w poprzedzającym tę zbrodnię sądzie.
W ramach eksterminacyjnej operacji o kryptonimie „Tannenberg”, okupant hitlerowski rozstrzelał 14 mieszkańców Mosiny i okolicy oraz kórniczanina – lekarza Romana Gawrona. Nie była to sprawa przypadku, lecz z premedytacją zaplanowana akcja. Świadkami zbrodni byli mieszkańcy miasteczka i okolic, którzy zostali zmuszeni do uczestnictwa w tym tragicznym wydarzeniu. Egzekucję poprzedziły: aresztowanie zakładników bez podania powodu i osadzenie ich w byłej bożnicy (obecna Izba Muzealna), psychiczne i fizyczne znęcanie się nad aresztowanymi, przywiezienie na egzekucję doktora Gawrona z Kórnika, świadomość zakładników o czekającym ich losie, rozpaczliwe starania rodzin u miejscowych Niemców o zwolnienie aresztowanych, przygotowania do egzekucji na rynku i miejscowym cmentarzu oraz przyjazd plutonu egzekucyjnego, przeprowadzanie zakładników z bożnicy na posesję Michała Stanikowskiego – Rynek 7 na tzw. „sąd” i salwy egzekutorów Wermachtu, oznaczające kres życia Ofiar i rozpacz rodzin.
Część zakładników musiała obserwować egzekucję, stojąc u wylotu ulicy Budzyńskiej do rynku. „Sąd” nie udowodnił im „winy”. Byli to: Władysław Kleiber, Władysław Hertig, Władysław Litke, Bolesław Morkowski, Jan Mansfelski oraz ksiądz proboszcz Rakowski z Żabna. Rozstrzelani 20 października 1939 r. zostali: Kołtoniak Franciszek, Kozak Stanisław, Jaworski Stanisław, Frankowski Wincenty, Królak Józef, Roszczak Antoni, Baraniak Ludwik, Frąckowiak Jan, Szymański Alojzy, Bartkowiak Piotr, Cierżniak Józef, Kujath Alojzy, Lewandowski Józef, Matuszak Wiktor, Gawron Roman Stefan.
To był dopiero początek okupacji hitlerowskiej w Mosinie. Dalsze tragiczne wydarzenia, jak wysiedlanie, aresztowania i uwięzienia w obozach miały dopiero nastąpić.
W dniach od 6 do 16 października aresztowano w Mosinie około 18 osób. Pięć z dniach odtransportowano do więzienia przy ul. Młyńskiej w Poznaniu, gdzie w grudniu, w wyniku przeprowadzonego procesu stracony został Edward Sloderbach z Mosiny.
W styczniu 1941 r. więźniów przewieziono do Fortu VII, skąd na przesłuchania przewożono ich do Domu Żołnierza w Poznaniu – siedziby Gestapo – a w dniu 15 maja 1941 r. wysłano do obozu koncentracyjnego w Mauthausen.
Do końca roku 1942, w Mosinie i okolicach miały miejsca jedynie indywidualne aresztowania. Najdramatyczniejszy dla mieszkańców był rok 1943, w którym nastąpiły masowe aresztowania bez żadnych ograniczeń wiekowych. Do obozów zabierano całe rodziny, wraz z niemowlętami i dziećmi do lat 16. Łącznie, od 29 stycznia do 22 kwietnia 1943 r., na terenie miasta aresztowano 125 osób. Fala aresztowań związana była z tzw. sprawą mosińską – wykryciem działającego w Mosinie ruchu oporu.
Aresztowanych w tym okresie umieszczono w Forcie VII w Poznaniu. Już w kwietniu, w czasie przesłuchań zginęli: Bachert Wojciech, Dolczewski Józef, Hemmerling Wawrzyn, Jankowski Stanisław, Jarmuszczak Stanisław, Kaczmarek Stanisław, Kałan Kazimierz, Kurkiewicz Bernard, Mikołajczakowa Maria.
W wyniku rozprawy sądowej, 60 mieszkańców Mosiny i okolic, za przynależność do organizacji sabotażowej zostało skazanych na karę śmierci, a część na dożywotnie wiezienia.
Skazanych na śmierć, z dworca kolejowego w Poznaniu wywieziono w nieznanym kierunku.
Kolejna fala aresztowań dotknęła mieszkańców miasta 9 i 10 września i trwała do końca tego miesiąca. Dotknęła ona zasadniczo rodziny zasądzonych i wywiezionych w sierpniu 1943 r. – około 225 osób. Akcja była celowa i wymierzona jako odwet za działalność polskiej tajnej organizacji. Dotknęła rodziny: Bolewskich, Cieślewiczów, Jeżewiczów, Kleiber, Maciejewskich, Nowaków, Papieży, Prędkich, Tomkowiaków, Urbanów, Skibińskich, Czechowskich, w tym dzieci w wieku 6 miesięcy do 19 lat. Dzieci znalazły się w jenieckim obozie dziecięcym w Łodzi.
Przejawem walki z polskością były przesiedlenia ludności polskiej z tzw. „Kraju Warty”. Wysiedlenia rodzin z Mosiny miały miejsce w następujących terminach:
13 grudnia 1939 r. – 36 rodzin – 135 osób
10 marca 1940 r. – 10 rodzin – 45 osób
2 listopada 1940 r. – 9 rodzin – 35 osób
31 marca 1941 r. – 2 rodziny – 10 osób
Ogółem wysiedlono 57 rodzin, to jest 225 osób, między innymi rodziny: Szymańskich, Królaków, Jaworskie, Frankowskich, Myszkierów, Baraniaków, Szulakiewiczów, Lucknerów. Wywieziono ich do tzw. Generalnej Guberni w okolice: Nowego Sącza, Dubic, Częstochowy, Sokołowa Podlaskiego, Kosowa Lackiego, Tarnobrzegu. Na miejsce wysiedlonych rodzin rozpoczęto od 1939 roku sprowadzać Niemców z II Rzeszy, przesiedleńców z Łotwy i Estonii. Od listopada 1941 r. przesiedlono do tzw. Kraju Warty z Bukowiny i Besarabii tamtejszych Niemców. Do Mosiny sprowadzono m.in. rodziny: Timtnerów, Zastrof, Brandtów, Feeraben, Hacke, Hasslemann.
Na przymusowe roboty Niemcy wywieźli z Mosiny ponad 100 młodych mężczyzn i kobiet. Wywózki dokonywano na czas nieokreślony, od początku do końca wojny. Na terenie Mosiny istniały takie zakłady, jak: tartak, cegielnia, „Barwa”, zakłady betoniarskie. Ludność zobowiązana była do obowiązkowej w nich pracy na rzecz okupanta. Zamknięto szkoły i kościoły.
Mimo terroru niemieckiego okupanta, w Mosinie działalność konspiracyjna. Prowadzony był kolportaż prasy podziemnej, sabotaż i tajne nauczanie. Początek zorganizowanego ruchu oporu w Mosinie dała organizacja „Biały Orzeł”, która weszła w skład Służby Zwycięstwa Polski (później Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa). W Mosinie działała grupa sabotażowo-dywersyjna Związek Odwetu. Zorganizowaną siłę oporu stanowiły również Szare Szeregi. Mosińscy harcerze przyjęli statut organizacji „Biały Orzeł”.
W ciągu 5 lat okupacji, w Mosinie i okolicach aresztowano 513 osób, w tym 58 dzieci. Spośród aresztowanych, zginęło 396 osób. wobec mieszkańców ziemi mosińskiej, okupant zastosował wszystkie formy represji, terroru i eksterminacji. W lasach na południe od Mosiny, tuż po wojnie odkryto masowe mogiły: w okolicach wsi Sowinki, przy leśnej drodze w kierunku Nowinek, a także jeden pojedynczy grób w sąsiedztwie osady Karolewo. W lutym 1944 roku, w celu zniszczenia śladów zbrodni, Niemcy rozkopali groby i spalili zwłoki.
W 1945 roku, w wyniku ofensywy Armii Czerwonej, 25 stycznia zakończyła się okupacja hitlerowska w Mosinie. W dniu 1 października 1945 r. burmistrz Maciej Nowaczyk zeznając przed kierownikiem Sądu Grodzkiego w Poznaniu, złożył dokument z dnia 30 września 1945 r. podpisany przez Marcina Ptasika – kierownika Biura Meldunkowego zatytułowany: Wykaz bandytów hitlerowskich zamieszkałych na terenie tut. miasta do dnia 18 stycznia 1945 r. W dokumencie tym podano następujące nazwiska:
Mayer Karl ur. Radzewice, zam. Mosina, Rynek 23 (burmistrz),
Mayer Klara ur. Czmoń, zam. Mosina, rynek 23 (żona),
Koch Oskar ur. Mosina-Budzyń, zam. Mosina, Taczanowskich 16 (Sowiniecka),
Koch Robert ur. Mosina, zam. Mosina, Taczanowskich 16 (syn),
Bressel Gustaw ur. Mosina, zam. Żabno,
Ehresamnn Adam ur. Konstantynowo, zam. Kolejowa 6A (n-l w Krośnie),
Jachman Erich ur. Mosina, zam. Śremska 18,
Grunwald Willi ur. Mosina, zam. Strzelecka 16,
Otto Franz ur. Mosina, zam. Rynek 18,
Eisenberger Gustaw zam. Kilińskiego 5 (n-l Mosina),
Marcinek Marian zam. Słowackiego 11.


Oprac. JN na podstawie: R. Perła, J. Szeszuła, Mosina w okresie okupacji hitlerowskiej, w: Szkice z przeszłości Mosiny i okolic, red. T. A. Jakubiak, KAW 1978; Jacek Szeszuł, W rocznicę zbrodni, w: Czas Mosiny nr 3/2010

 

BIBLIOTEKA ZIEMI MOSIŃSKIEJ:

1. Przemysław Mieloch, "Jadwiga Rozmiarkówna - kurier z Mosiny"

 

WYDARZENIA:

1.  Rozstrzelanie na Rynku - 20 października 1939 r.

2. "Sprawa mosińska"

 

SYLWETKI:

Perkitny Tadeusz

 

PUBLIKACJE:

1. Joanna Nowaczyk, "Opowieść o odwadze"

2. Joanna Nowaczyk, "Jastrząb - partyzant Ponurego "

3.  Joanna Nowaczyk, "Ukryty sztandar"

4. Bożena Jakś, "Aura mojego 40-lecia w Mosinie"

5. Jacek Szeszuła, "Wyzwolenie 1945"

6. Joanna Nowaczyk, "Pomnik"

 

Wyszukiwarka
Konkurs - 100-lecie GBS
Konkurs - 100-lecie GBS
Partnerzy
Powstanie Warszawskie  I
Powstanie Warszawskie I